जेव्हा जेव्हा आधुनिक भारताच्या इतिहासातील सर्वात भीषण दंगलींची चर्चा होते, तेव्हा नोआखलीचे नाव पुन्हा समोर येते. १६ ऑगस्ट १९४६ रोजी, मुस्लिम लीगने पुकारलेल्या प्रत्यक्ष कृती दिनाच्या निमित्ताने कोलकातामध्ये भीषण जातीय दंगली उसळल्या. या दंगलींचा भडका कोलकातापासून ४०० किलोमीटर दूर, सध्याच्या बांगलादेशातील नोआखली जिल्ह्यापर्यंत पोहोचला होता. तेव्हा शहात्तर वर्षांचे असलेले गांधीजी अल्पसंख्याक हिंदूंचे अश्रू पुसण्यासाठी आणि त्यांच्यात आत्मविश्वास निर्माण करण्यासाठी नोआखलीला गेले आणि तिथे चार महिने राहिले. तो त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात कठीण टप्पा होता.
मानवजातीच्या इतिहासात सत् (उदात्त आणि सत्य) आणि असत्य (अहित आणि असत्य) शक्तींमध्ये शाश्वत संघर्ष सुरू आहे. सत् मूल्यांचे रक्षण करण्यासाठी गांधीजींचे नोआखलीतील वास्तव्य अत्यंत महत्त्वाचे आहे. आज आपला समाज स्वातंत्र्योत्तर काळातील सर्वात कठीण आव्हानाला सामोरा जात असताना, याचे महत्त्व अधिकच वाढते. कारण आज जातीयवादाच्या समस्येने अत्यंत भीषण रूप धारण केले आहे आणि पुन्हा एकदा मानवतेच्या अस्तित्वावर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे.
